Onderwijs
Wat speelt er in het onderwijs?
Het idee dat een school niet interessant is voor criminelen, klopt niet. Een school beschikt over gegevens van kinderen en medewerkers, waaronder gevoelige en bijzondere gegevens over gezondheid, ondersteuning en thuissituatie. Die gegevens staan verspreid over een leerlingadministratie, een volgsysteem, een leeromgeving, toetsplatforms en tientallen apps. Ze worden beheerd door een kleine groep leveranciers waarvan de hele sector afhankelijk is. Tegelijk ontbreekt het scholen vaak aan tijd en kennis om dat allemaal te overzien. Bij een nulmeting in 2023 voldeed geen enkel onderzocht schoolbestuur volledig aan het gewenste niveau van het Normenkader IBP.
Privacy
De wet. De AVG en de Nederlandse uitvoeringswet (UAVG) gelden voor elke onderwijsinstelling. Op 1 september 2026 is de UAVG gewijzigd door de Verzamelwet gegevensbescherming. Leerlingen van 12 tot 16 jaar kunnen sindsdien zelf hun privacyrechten uitoefenen, zoals inzage of verwijdering, en eerder gegeven toestemming intrekken. Hun ouders houden die rechten ook. Scholen moeten hun procedures daarop aanpassen en de wensen van de leerling meewegen. Welke gegevens een school mag verwerken, volgt grotendeels uit de onderwijswetten: de WPO, de WVO 2020 en de WEC voor het funderend onderwijs, en de WEB en de WHW voor het mbo en hoger onderwijs. Wat daar niet onder valt, zoals het gebruik van foto’s en video’s, vraagt een andere grondslag, vaak toestemming.
De FG. Een onderwijsinstelling volgt leerlingen of studenten stelselmatig en op grote schaal, via leerling- en studentvolgsystemen. Ze verwerkt daarnaast op grote schaal bijzondere persoonsgegevens, zoals over gezondheid en extra ondersteuning. Elk van die twee is op grond van de AVG al genoeg om een functionaris gegevensbescherming (FG) verplicht te maken.
Afspraken met leveranciers. In het funderend onderwijs en het mbo maken scholen en leveranciers afspraken via het Privacyconvenant en de Model Verwerkersovereenkomst die daarbij hoort. Voor het funderend onderwijs voert SIVON centrale DPIA’s uit op veelgebruikte producten, zoals Google Workspace for Education. Die moeten nog wel worden vertaald naar hoe de eigen school het product gebruikt.
Schaduw-IT. Het grootste risico zit vaak in wat buiten beeld blijft. Een docent kiest een gratis app voor de klas, maakt een account aan bij een online tool of houdt een lijst bij in een eigen bestand. Zonder verwerkersovereenkomst, zonder DPIA en zonder dat de school ervan weet. Bij incidenten blijkt regelmatig dat leerlinggegevens ook buiten de leerlingadministratie staan, en dat er meer personeelsgegevens lokaal zijn opgeslagen dan gedacht. Daar komt bij dat veel medewerkers thuis werken op eigen laptops en telefoons die de school niet beheert.
Informatiebeveiliging
De kaders. In het funderend onderwijs is het Normenkader IBP FO de gezamenlijke meetlat. Schoolbesturen en samenwerkingsverbanden moeten vanaf 1 januari 2027 weten waar zij staan en een plan hebben om op alle normen niveau 3 te bereiken. Uiterlijk op 1 januari 2030 moet dat niveau zijn gehaald. In het mbo en hoger onderwijs gelden de toetsingskaders van SURF, met dezelfde volwassenheidsniveaus. Voor hogescholen en universiteiten komt daar de Cyberbeveiligingswet bij, de Nederlandse uitwerking van NIS2. Die is op 15 augustus 2026 in werking getreden. Voor het bekostigd hoger onderwijs gaan naar verwachting in het voorjaar van 2027 de registratie- en meldplicht gelden, en de zorgplicht drie jaar later. Het funderend onderwijs en het mbo vallen er niet onder.
De dreigingen. Het aantal digitale aanvallen op het primair en voortgezet onderwijs is sinds 2023 gestegen. Wat dat in de praktijk betekent:
- Phishing en fraude. In 2025 bestelde een fraudeur via een nagemaakt e-mailadres printers en andere apparatuur op naam van een Amsterdams schoolbestuur, en gebruikte daarbij de naam van een oud-directeur. Criminelen slaan bij voorkeur toe vlak voor een vakantie of tijdens toetsperiodes.
- Gestolen inloggegevens. In 2025 doken ongeveer 4.000 gelekte inloggegevens van schoolaccounts op, buitgemaakt door software die ongemerkt wachtwoorden steelt. Die software komt binnen via phishing of via programma’s van onofficiële bronnen, vaak op onbeheerde apparaten.
- Afhankelijkheid van leveranciers. Een ransomwareaanval op een leermiddelendistributeur in 2024 legde adres- en betaalgegevens van leerlingen van vele jaren terug bloot. Een aanval op het netwerk van SURF in 2025 dwong scholen hun digitale schoolexamens uit te stellen.
- Leerlingen zelf. Niet elke aanval komt van buiten. Leerlingen proberen cijfers aan te passen, nemen het account van een docent over om bij toetsen te komen, of leggen met een goedkope aanval het netwerk plat.
- Mbo en hoger onderwijs. Hier hebben aanvallen tot nu toe de grootste gevolgen gehad. De Universiteit Maastricht betaalde eind 2019 bijna twee ton losgeld na een ransomwareaanval die begon met één geopende e-mailbijlage. Bij ROC Mondriaan lagen na een hack alle computers plat. Bij de TU Eindhoven kwam een aanvaller in januari 2025 binnen met eerder gelekte wachtwoorden, via een VPN zonder tweestapsverificatie, waarna het onderwijs een week stillag en tentamens werden uitgesteld. En in mei 2026 werden via het leerplatform Canvas gegevens van studenten en docenten bij tientallen Nederlandse instellingen buitgemaakt, via gratis docentaccounts.
Bijna geen schoolbestuur blijkt een crisisplan te hebben voor als het leerlingvolgsysteem morgen platligt.
AI
De AI-verordening. AI die meebeslist over toelating, beoordeling of niveaubepaling van leerlingen geldt als hoog risico. De eisen daarvoor zijn uitgesteld tot 2 december 2027. Al wel van kracht is de plicht om te zorgen voor voldoende AI-geletterdheid bij medewerkers. Voor het funderend onderwijs vertaalt het Toetsingskader AI van SIVON en Kennisnet de verordening naar de onderwijspraktijk, zodat scholen leveranciers gericht kunnen bevragen.
Zelf bouwen met AI. Docenten bouwen met AI steeds vaker zelf apps en lesmateriaal, zonder programmeerkennis. Dat levert mooie toepassingen op, maar de gevolgen worden zelden overzien:
- De school wordt aanbieder. Wie een AI-toepassing zelf ontwikkelt en in gebruik neemt, is onder de AI-verordening geen gebruiker meer, maar aanbieder. Beoordeelt de app leerlingen of bepaalt hij hun niveau, dan gelden de zware eisen voor hoog-risicosystemen, van risicobeheer tot technische documentatie.
- De school is verantwoordelijk voor de gegevens. De app draait vaak bij een externe partij, soms buiten Europa, zonder verwerkersovereenkomst of DPIA. Voor de AVG maakt het niet uit dat een docent de app in zijn vrije tijd bouwde: de school is verwerkingsverantwoordelijke.
- De beveiliging klopt niet. Bij een veelgebruikt platform voor het bouwen van apps met AI bleek in 2025 dat ongeveer één op de tien onderzochte apps de achterliggende database openbaar toegankelijk had. Voor een app met leerlinggegevens is dat een datalek dat de school moet melden.
Hetzelfde geldt in het klein voor AI-tools waarin docenten of leerlingen persoonsgegevens invoeren, zoals een verslag over een leerling dat door een chatbot wordt herschreven.
Hoe wij helpen in deze sector
Privacy-uitdagingen in Onderwijs?
Laten we bespreken hoe wij u kunnen helpen. Plan een vrijblijvend kennismakingsgesprek.